Oversterfte na een pandemie? Dat is van alle tijden.
Zie de Spaanse Griep van 1918. Iedereen weet het.
De wetenschap zegt het. De media bevestigen het.
Maar wat als die vergelijking niet klopt? Wat als de data iets anders laten zien – en iemand dat ontdekt?
Een thriller over manipulatie en argeloosheid. Over framing en belangenverstrengeling. Over één wetenschapper die het narratief herschrijft, en een journalist die het achteloos verspreidt alsof het altijd al zo was – en verstrikt raakt in een duister web van goede bedoelingen.
De data liggen op tafel. De grafieken spreken. De vraag die overblijft is niet wát er is gebeurd.
De vraag is: waarom…
Een historische grafiek uit Engeland. De Spaanse Griep begon in juni 1918 en sloeg echt toe in de vroege winter, met een na-golf in maart-april 1919.
Op X wordt herhaaldelijk uitgelegd dat de oversterfte die men nu (kennelijk) niet meer kan ontkennen, normaal is, na een pandemie. Samengevat: “Het is hetzelfde patroon van oversterfte, jarenlang”. Normaal dus eigenlijk. Niks “onverklaards” aan.
Maarten Keulemans Xt uiteraard op eigen titel maar dankzij zijn functie als wetenschapsredacteur bij de Volkskrant -en zijn in de coronapropagandachaos verkregen titel ‘journalist van het jaar’- beschouwen velen hem als expert. Hij zelf niet het minst.
Hetzelfde patroon?🤔
Eigenlijk is dit plaatje al voldoende debunk maar om alle ‘ja maars’ te voorkomen, toch ook nog even de relatieve sterftekansen, rekening houdend met de bevolkingsgroottes.
De gemiddelde levensverwachting was rond 1920 nog geen 65 jaar. Nu doen er veel meer 80-plussers mee, dat brengt de gemiddelde sterftekans langzaam omhoog. Maar nog steeds onder het niveau van destijds, dankzij verbeterde hygiëne, voeding, zorg, infrastructuur etc.
Bevolkingsgroei kunnen we nu dus wegstrepen omdat we naar sterftekansen kijken. Vergrijzing speelt een rol belangrijke rol maar in Grafiek 1 kunnen we in 2015-2019 zien hoe langzaam dat gaat, zelfs in een tijd waar vergrijzing duidelijk opspeelt.
In 2020 voltrekt zich een abrupte plateauverhoging van meer dan 10%. De Corona-situatie verklaart 2020. Maar daarna? Vergrijzing kan niet in dat ene epidemiejaar hebben plaatsgevonden. Wat dan? Na-ijlen van Covid? (En dan wel C-support opheffen? – maar dat terzijde)
How to lie with baselines
Maarten Keulemans op X:
“Het patroon is simpel: na pandemie is er ALTUD periode van verhoogde sterfte.” “Covid als directe doodsoorzaak vervaagt. Wat je ziet is waarschijnlijk typisch naijleffect pandemie, zoals je ook na Spaanse Griep zag.” “Waarschijnlijke oorzaak: naweeën nieuw virus, zelfde patroon als na Spaanse Griep.” “Na pandemieën volgen jaren van oversterfte. Zie Spaanse Griep 1918.”
Maarten toont als bewijs deze grafiek, die niet goed is te rijmen met Grafiek 1:
Dus heb ik hem met CBS-cijfers opnieuw gemaakt, in wat duidelijkere kleuren:
Je ziet met die baseline inderdaad dat de grijze lijn na de Spaanse Griep alleen maar oversterfte laat zien (behalve eventjes in 1923 en 1924, maar vooruit.) Dat zou als prognose vlak voor of vlak na de Spaanse Griep een aannemelijke baseline zijn geweest.
Maar dat kunnen we nu controleren, we beschikken nu immers over data die ze toen nog niet hadden. Als we de grafiek met deze baseline laten doorlopen tot 1980 in plaats van tot 1940, dan zien we wat er fout gaat:
De baseline zat er gewoon een beetje naast.
De natuur is complexer dan een wiskundige functie. Dus laten we een baseline bedenken die beter past bij de grote lijn van het werkelijk waargenomen verloop, met uitsluiting van 1918 en 1919. Ik kies voor een polynoom want een exponentiële lijn vanuit 1900-1917 wordt minder vlak aan het eind (beweeg de muis over de grafiek om het verschil te zien). Ik heb er meteen een bandbreedte omheen gezet als optische hulplijn, waar het meanderen van de sterfte netjes binnen valt. 1920 valt daar al binnen! Niks na-ijlen.
“Standaardiseren”
De lijnen in beide grafieken waren nagenoeg identiek. Slechts op twee plekken weken ze iets af:
- in het blauwe vakje (in de 1900-punt van de lijn) piept de gele lijn er een tikkie bovenuit
- in het rode vakje (de drie jaren direct na de Spaanse Griep) gaat er iets niet helemaal goed. De CBS-cijfers zijn daar lager dan in de ‘bewijsgrafiek’ die Maarten aanvoerde. Die toont dus meer oversterfte dan de CBS-data.
- De oranje referentieperiode loopt maar tot 1916. 1917 hoort daar toch echt gewoon bij want de Spaanse Griep begon pas in 1918. Ook dat resulteert weer in ietsje meer oversterfte dan eigenlijk zou moeten.
De referentiejaren moesten hier tot 1916 worden beperkt om de grafiek identiek te krijgen. Met 1917 erbij ging de baseline een klein stukje omhoog. Niet veel hoor. Het geeft maar een klein beetje meer oversterfte; de lijn blijft net iets verder weg van de baseline. Iemand heeft wel héél duidelijk willen maken dat over dat na-ijlen echt niet gediscussieerd hoefde te worden. Zonder te willen opvallen.
Wat moeten we nou denken van het jarenlang naar voren brengen van de Spaanse Griep als voorbeeld van een modelpandemie, als bewijs dat er altijd jaren van oversterfte zijn na een pandemie, dus onze oversterfte is eigenlijk heel normaal…?
En dan het gelijk proberen te halen met een grafiek
- met een zeer discutabele baseline
- een te korte referentieperiode zodat het laatste punt wat lager is (en waarvan op het oog het eerste punt ook iets hoger is, al scheelt dat heel weinig
- en waarin de datapunten in de eerste jaren na de pandemie niet stroken met de cijfers die bij CBS zijn te vinden?
Het normaliseren van de oversterfte sinds 2021 kent vele vormen.
De narratiefswitch
Ik kom er niet goed uit. Dit is eigenlijk een ‘How to lie with Statistics’ voor gevorderden. Dat past niet bij Maarten Keulemans. Iemand die opzichtig mispeert door oversterfte aan te willen tonen met een RIVM-baseline, zou die echt zelf die grafiek in elkaar hebben geknutseld…? Toch nog eventjes verder gekeken bij de usual suspects… en ja hoor.
Ruben van Gaalen: Spaanse Griep was snel afgelopen
Ruben van Gaalen is senior wetenschappelijk onderzoeker en woordvoerder van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, pay-off: “Voor wat er feitelijk gebeurt”). Hij vertelde altijd een tegengesteld verhaal. Dat was toen de oversterfte nog niet zo’n drama was. Dat begon voor hen eigenlijk pas na de motie Omtzigt.
Plottwist in de consensus
In 2023 kon niemand er meer onderuit: het was goed mis met de oversterfte. Het narratief moest aangepast.
Dat verhaal van de Spaanse Griep bleek toch niet zo goed uit te komen.
De levensverwachting, de actuarissen – er was geen ontkennen meer aan. Wat te doen? Normaliseren!
Weet je wat: we gooien er gewoon de term “gestandaardiseerde sterfte” tegenaan – dan deinzen mensen respectvol terug. (Dit is overigens helemaal niet gestandaardiseerd, dit simpelweg overlijdens gedeeld door bevolkingsgrootte, dat heet “Crude mortality”.) En wat zien we tot onze verbazing?
Ruben van Gaalen: Spaanse Griep ijlde nog jaren na
Zo ondersteunt onafhankelijke wetenschap het overheidsbeleid. Hand in hand met de media.
Dag Ruben. Dag Maarten.