“In een wereld waar transparantie de norm zou moeten zijn, blijkt de ombudsman de grootste schaduw te zijn die de waarheid verbergt. Terwijl hij de burgers oproept tot openheid, blijft zijn eigen financiële verantwoording in duistere hoekjes verborgen. De ironie is dat de hoeder van onze rechten zelf de grootste schender van de waarheid is.”
Transparantie voor iedereen, behalve voor de ombudsman zelf?
Achter de schermen gebeurt er een hoop en wordt actief strijd gevoerd tegen het establishment. De netwerkcorruptie die eerder leidde tot het vervroegde vertrek van voormalig vice-president van de Raad van State Thom de Graaf (D66), heeft nu de Nationale ombudsman aan het wankelen gebracht.
De reiskosten van de ombudsman zijn al meer dan vier jaar het middelpunt van een juridisch gevecht. Nu heeft de Rechtbank Midden-Nederland een harde klap uitgedeeld aan ombudsman Reinier van Zutphen. Zijn bewering dat Stichting de Verbeelding misbruik zou maken van de Wet open overheid (Woo) om openbaarmaking van zijn bonnetjes te omzeilen, houdt juridisch geen stand meer.
Vier jaar lang bonnetjes achterhouden
Stichting de Verbeelding, een organisatie die mensen helpt die klem komen te zitten bij de overheid, heeft zich al ruim vier jaar vastgebeten in de reiskosten van Van Zutphen. En dat is niet zonder reden: die kosten zijn in de tussentijd opgelopen tot ongeveer 140.000 euro per jaar, waarvan bijna 60.000 euro opgaat aan buitenlandse reizen. Dat zijn geen kleine bedragen voor iemand die geacht wordt de gewone burger te beschermen tegen diezelfde overheid die hij zelf vertegenwoordigt.
Telkens wanneer de stichting via de Woo inzage vroeg in de onderliggende bonnetjes, werd het verzoek van tafel geveegd met een wisselend en vaag beroep op misbruik van de wet. Een truc die — zo bleek uit eerdere rechterlijke uitspraken — meerdere keren als ‘evident onrechtmatig’ werd beoordeeld. Toch bleef Van Zutphen op zijn post, mede dankzij goede banden binnen de rechterlijke macht waar hij zelf ooit deel van uitmaakte.
Rechtbank maakt korte metten met het misbruikverhaal
De uitspraak van de Rechtbank Midden-Nederland markeert een kantelpunt. Voor het eerst beoordeelt een rechter de Woo-verzoeken van Stichting de Verbeelding inhoudelijk. Dat is juridisch gezien een significante stap: tot nu toe kon Van Zutphen zich verschuilen achter een procedureel rookgordijn, zonder dat de rechter überhaupt naar de inhoud van de verzoeken keek.
Met deze uitspraak wordt duidelijk dat de overheid de Woo niet zomaar kan omzeilen door het etiket ‘misbruik’ op een verzoek te plakken.
Leugens over de Auditdienst Rijk
Het wordt er voor Van Zutphen niet beter op als je de achtergrond erbij betrekt. Eerder toonde Stichting de Verbeelding al aan dat de ombudsman pertinent had gelogen over de controle op zijn reiskosten. Van Zutphen beweerde dat de Auditdienst Rijk die kosten had gecontroleerd — dat bleek niet te kloppen. Ook in 2025 zijn de reiskosten opnieuw niet naar behoren gecontroleerd of verantwoord, aldus de stichting.
Een ombudsman die zijn eigen bonnetjes vier jaar lang met juridische trucjes weet te verbergen, heeft een serieus geloofwaardigheidsprobleem — zeker als hij tegelijk pretendeert de hoeder van eerlijk bestuur te zijn.
Toeslagenschandaal: de ombudsman die ‘niet doorbeet’
Bijzonder pijnlijk voor Van Zutphen is dat de rechtbankuitspraak ook betrekking heeft op een Woo-verzoek over zijn rol in het toeslagenschandaal. Pieter Omtzigt typeerde hem destijds als de ombudsman ‘die het wel zag, maar niet doorbeet’. Stichting de Verbeelding deelt die kritiek en voegt er nog een dimensie aan toe: Van Zutphen heeft tegenover de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening een vals beeld geschetst van zijn eigen rol in dat schandaal.
Als de documenten inderdaad aantonen dat Van Zutphen meer wist — en minder deed — dan hij altijd heeft beweerd, dan is dat een bom onder zijn nalatenschap als volksvertegenwoordiger van de burger.
Netwerkcorruptie en vroegere collegae bij de Raad van State
Of Van Zutphen in hoger beroep gaat bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, is nog niet bekend. Strategisch gezien zou dat hem in elk geval tijdwinst opleveren: zijn vertrek staat gepland voor 1 april 2027, en een langlopende procedure zou de openbaarmaking van de bonnetjes netjes over die datum heen kunnen tillen.
Maar ook bij de Raad van State begint het tij te keren. In een andere recente zaak noemde de Rechtbank Midden-Nederland de opstelling van de Raad van State rond een Woo-verzoek over netwerkcorruptie — in het bijzonder de affaire rond voormalig vice-president De Graaf — ‘niet geloofwaardig’. De Graaf vertrok voortijdig. Het vangnet van collegiale bescherming heeft zijn grenzen bereikt.
Eén ding is duidelijk
De uitspraak van de Rechtbank Midden-Nederland is nog niet officieel gepubliceerd via de gebruikelijke kanalen, maar is al wel in te zien via de website van Stichting de Verbeelding, die spreekt van een ‘grote overwinning’. De komende weken zal blijken of Van Zutphen verder procedeert of de handdoek in de ring gooit. Eén ding is duidelijk: dit is allang niet meer alleen een kwestie van declaraties en bonnetjes. De kwestie maakt pijnlijk duidelijk hoe snel publiek vertrouwen in instituties verdampt als blijkt dat de bewakers van de rechtsstaat zichzelf buiten de wet plaatsen.