“In een wereld waar de waarheid als een schaduw wordt verdreven, is de onafhankelijkheid van de toezichthouder slechts een schijnvertoning. De echo van politieke druk weerklinkt in de stilte van de gewetens van hen die durven af te wijken. ‘Bewijs geleverd,’ fluistert de onderdrukte stem van de waarheid, terwijl de leugens zich als een net om ons heen wikkelen.”
“Bewijs geleverd.”
De zaak rond Rob Elens staat nu volop in de schijnwerpers na twee opmerkelijke verhoren bij de parlementaire enquêtecommissie corona. Woensdag zat de Limburgse huisarts zelf tegenover de commissie, vrijdag volgde oud-hoofdinspecteur Marina Eckenhausen. Wat naar boven kwam, roept ernstige vragen op over politieke inmenging bij een zogenaamd onafhankelijke toezichthouder.
Huisarts die durfde af te wijken
Rob Elens is geen onbekende in kritische coronakringen. Tijdens de pandemie schreef hij hydroxychloroquine voor aan coronapatiënten, een middel dat later door de overheid uitdrukkelijk werd verboden voor die toepassing. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) ging vervolgens op hem af, en Elens eindigde met een boete. Voor de enquêtecommissie eiste hij woensdag onomwonden excuses van oud-minister Hugo de Jonge. Niet bepaald een alledaagse eis, maar gezien wat er later naar buiten kwam, misschien heel begrijpelijk.
Eckenhausen en het belastende appje
Vrijdag was het de beurt aan Marina Eckenhausen, tot september 2020 hoofdinspecteur curatieve gezondheidszorg en daarna inspecteur-generaal bij de IGJ. De commissie confronteerde haar met een appbericht dat toenmalig minister De Jonge haar had gestuurd. Daarin maakte De Jonge duidelijk dat hij persoonlijk wilde dat de inspectie er alles aan zou doen om Elens te laten stoppen met zijn praktijk. Haar reactie aan De Jonge was op zijn minst opmerkelijk: “Weet dat ik er bovenop zit in alle opzichten. Als we een hard en houdbaar argument vinden, gaan we er zeker voor.”
Dit is geen taal die past bij een toezichthouder die beweert volledig onafhankelijk te opereren. Het klinkt eerder als een ambtenaar die haar minister te vriend wil houden en actief op zoek gaat naar een juridische kapstok om een al genomen beslissing te rechtvaardigen.
Onafhankelijkheid of schijnvertoning?
Eckenhausen verdedigde zichzelf door te stellen dat het heel gebruikelijk is dat bewindspersonen haar berichten sturen, en dat iedereen signalen mag doorgeven. Volgens haar is de inspectie desondanks tot een volledig zelfstandig oordeel gekomen. Maar die redenering overtuigt weinig als je de bewoordingen van haar eigen appje leest. Ze zegt immers niet: “We bekijken het objectief.” Ze zegt dat ze er “bovenop zit” en dat ze “er zeker voor gaat” zodra er een bruikbaar argument gevonden wordt. Dat is een fundamenteel ander uitgangspunt: niet het onderzoek bepaalt de conclusie, maar de gewenste uitkomst bepaalt het onderzoek.
Elens zelf reageerde kort maar krachtig op de onthullingen: “Bewijs geleverd. Hugo appt hoofd inspectie.” Daarmee trekt hij de voor de hand liggende conclusie die veel Nederlanders na dit verhoor ook zullen trekken.
Patroon van politieke druk op toezichthouders
Deze zaak past in een bredere tendens die tijdens de coronapandemie zichtbaar werd: overheidsdiensten en toezichthouders die in theorie onafhankelijk zijn, maar in de praktijk dansen naar de pijpen van politici. Of het nu gaat om het RIVM, het OMT of de IGJ, keer op keer blijkt dat de lijnen tussen wetenschap, toezicht en politiek veel korter waren dan ons werd voorgespiegeld. Dissidente stemmen, zoals die van Elens, werden niet serieus genomen, maar actief de kop ingedrukt.
Hydroxychloroquine is daarbij een bijzonder gevoelig punt. Terwijl het middel in sommige landen wel werd ingezet en er wereldwijd onderzoek naar liep, besloot de Nederlandse overheid het domweg te verbieden voor coronabehandeling. Artsen die er toch voor kozen, riskeerden hun praktijkvergunning. Dat een minister zich dan ook nog persoonlijk bemoeit met het opsporen en bestraffen van één specifieke huisarts, grenst aan politieke vervolging.
Wat zegt dit over het coronabeleid?
De parlementaire enquêtecommissie corona is er om lessen te trekken uit de aanpak van de pandemie. Maar wat woensdag en vrijdag naar voren kwam, gaat verder dan een beleidsles. Het suggereert dat een minister actief druk uitoefende op een toezichthouder om een arts te straffen die afweek van de officiële lijn. Als dat klopt, en de appjes lijken daar sterk op te wijzen, dan is er sprake van een ernstige aantasting van de rechtsstaat.
De commissie heeft nu de taak om dit volledig uit te zoeken en te benoemen in haar eindrapport. Of er ook daadwerkelijke consequenties aan worden verbonden voor betrokkenen als De Jonge en Eckenhausen, valt nog te bezien. De geschiedenis leert dat politieke enquêtes zelden leiden tot persoonlijke verantwoording. Maar voor Rob Elens, en voor iedereen die tijdens de coronaperiode kritische vragen stelde, is al één ding duidelijk geworden: die onafhankelijke inspectie was misschien niet zo onafhankelijk als zij deed voorkomen.
Uitsmijter: