“In een wereld waar de overheid haar burgers als schaduwen behandelt, zijn de zittingen slechts een schijnvertoning van bureaucratische traagheid. De waarheid, verstopt achter een muur van incompetentie en geheimhouding, blijft voor altijd buiten bereik. Wat ooit een democratie was, is nu een dystopie waar de stem van de burger slechts een echo is in de leegte.”
“Deze zittingen waren de perfecte illustratie van een logge, incompetente overheid, die niet in het belang van de burger opereert.”
De juridische strijd over de avondklok tijdens de coronacrisis sleept zich inmiddels bijna twee jaar voort en werpt een steeds kritischer licht op de manier waarop de overheid omgaat met verzoeken om openbaarheid. BVNL procedeert tegen de staat omdat zij op basis van de Wet open overheid (Woo) inzage wil krijgen in de besluitvorming rond de invoering van deze ingrijpende maatregel. Die inzage wordt structureel tegengewerkt.
De avondklok gold als één van de meest verstrekkende vrijheidsbeperkingen tijdens de coronapandemie. Juist daarom, stelt journalist Vala van den Boomen van BVNL, is het essentieel dat achteraf helder wordt op basis van welke afwegingen, adviezen en interne communicatie dit beleid tot stand kwam. Die duidelijkheid blijft tot op heden uit.
Tienduizenden documenten, minimale openbaarmaking
Naar aanleiding van het Woo-verzoek zouden ongeveer 40.000 documenten zijn aangetroffen, voornamelijk bestaande uit chat- en appcommunicatie tussen betrokken ambtenaren en bewindspersonen. In eerste instantie werden slechts tien documenten vrijgegeven. Na bezwaar en een hoorzitting liep dat aantal op tot 63. Die beperkte openbaarmaking staat in geen verhouding tot de omvang van het aangetroffen materiaal.
Daarbij stelt Van den Boomen dat onjuiste en niet-geautoriseerde zoektermen zijn gebruikt en dat grote delen van relevante communicatie als ‘buiten de reikwijdte’ van het verzoek zijn aangemerkt, zonder dat helder is op basis van welke criteria dat gebeurt. Essentiële informatie is weggelakt of geheel achtergehouden.
Overschrijding termijnen en gebrekkige medewerking
De zaak kent bovendien een moeizaam verloop wat betreft wettelijke termijnen en gemaakte afspraken. Het ministerie van Justitie en Veiligheid had toegezegd vijf deelbesluiten te nemen, waarvan er tot nu toe slechts drie zijn ontvangen. Het laatste deelbesluit had uiterlijk 31 maart 2025 moeten worden toegezonden, maar dat is niet gebeurd. De ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Algemene Zaken hebben zelfs helemaal niet op het Woo-verzoek gereageerd.
Volgens haar is hiermee sprake van een structurele overtreding van de Woo en van beginselen van behoorlijk bestuur, waarbij de overheid haar eigen transparantieregels niet naleeft.
Kritische rechter tijdens recente zittingen
Tijdens de recente zittingen in de avondklokzaak uitte de rechter scherpe kritiek op het ministerie van Justitie en Veiligheid. De rechter was goed voorbereid en reageerde zichtbaar gefrustreerd op de gebrekkige procesvoering en dossiervorming, die zij als “niet te volgen” omschreef.
Vertegenwoordigers van het ministerie konden herhaaldelijk geen bevredigende antwoorden geven op vragen over verdwenen documenten, langdurige vertragingen en de onderbouwing van gebruikte weigeringsgronden, zag Van den Boomen. Ook ontbrak een duidelijke uitleg wanneer informatie buiten de reikwijdte van het verzoek zou vallen.
Weigeringsgronden onder vuur
Het ministerie voerde aan dat openbaarmaking van grote delen van de informatie “de strategie van de staat zou kunnen schaden” en beriep zich daarnaast op vertrouwelijkheid tussen de overheid en de Landsadvocaat. Van den Boomen stelt echter dat de Landsadvocaat structureel in interne communicatie wordt meegenomen, waardoor vrijwel alles als vertrouwelijk kan worden aangemerkt. Daarmee ontstaat een effectieve blokkade voor informatieverzoeken.
De rechter gaf aan de gebruikte weigeringsgronden te zullen toetsen aan de Woo, die juist actieve openbaarmaking van overheidsinformatie voorschrijft en het gebruik van uitzonderingen begrenst.
Vertragingen zonder consequenties
Ondanks het overschrijden van afgesproken termijnen gaf het ministerie aan nog minstens vier maanden nodig te hebben om tot volledige besluitvorming te komen. Volgens het departement zijn er nog geen dwangsommen verschuldigd, omdat het beoordelen van de grote hoeveelheid documenten complex zou zijn.
Van den Boomen ziet hierin een patroon waarin bestuurlijke traagheid geen gevolgen heeft, terwijl belastinggeld wordt ingezet om informatie zo lang mogelijk achter te houden. Zij spreekt van een overheid die primair bezig is zichzelf te beschermen, in plaats van het belang van de burger te dienen.
“Deze zittingen waren de perfecte illustratie van een logge, incompetente overheid, die niet in het belang van de burger opereert.”
Meer dan een coronazaak
Deze procedure overstijgt de discussie over corona of de avondklok, benadrukt ze. De zaak raakt aan fundamentele vragen over transparantie, controleerbaarheid van macht en de werking van de democratische rechtsstaat. Het uitblijven van verantwoording schept, zo stelt zij, een precedent dat ook toekomstige beleidsdossiers kan raken.
Ondanks haar scherpe kritiek kijkt zij voorzichtig positief terug op de recente zittingen. De kritische houding van de rechter en de toetsing aan de Woo geven aanleiding tot hoop dat de zaak alsnog in het voordeel van BVNL kan uitpakken.
“Er lijkt wel degelijk een kentering gaande te zijn in hoeverre het Covid-narratief nog klakkeloos wordt overgenomen. Onze advocaat acht de kans aanzienlijk dat deze zaak in ons voordeel uitpakt.” De uitspraak staat gepland voor 25 februari.