“De wereld is veranderd in een dystopie waar de schijnprecisie van modellen de menselijkheid heeft verdrongen; boeren worden onder druk gezet door een systeem dat hen als nummers behandelt in een wiskundige formule. Wat ooit een debat over natuur en milieu was, is nu een strijd om overleven in een bureaucratische hel, waar de waarheid wordt gemanipuleerd en de onzekerheid wordt verzwegen. In deze nieuwe realiteit is de staat niet langer een beschermer, maar een onderdrukker, die de agrarische sector in een greep houdt van ideologisch gedreven crisisdenken.”
Hanekamp laat geen spaan heel van het stikstofmodel.
In een uitgebreid interview met Indepen Nieuws uit chemicus en oud-professor Jaap Hanekamp scherpe kritiek op de wetenschappelijke basis van het Nederlandse stikstofbeleid. Volgens hem rust het beleid op ondeugdelijke modellen, wordt onzekerheid structureel verzwegen en is er sprake van ideologisch gedreven crisisdenken. Zijn conclusie is stevig: het stikstofdiscours heeft zich ontwikkeld tot “staatsterreur” tegen de agrarische sector.
Twijfels over de rekenbasis
Hanekamp fileert het rekenmodel AERIUS, dat in Nederland wordt gebruikt om stikstofemissies, het transport van stikstof in de atmosfeer en de uiteindelijke neerslag (depositie) op natuurgebieden te berekenen. Deze uitkomsten zijn bepalend voor vergunningverlening aan boeren, bedrijven en bouwprojecten.
Aan dit model wordt een precisie toegeschreven die wetenschappelijk niet verdedigbaar is. Emissies zijn schattingen, zegt Hanekamp, het atmosferisch transport is complex en de uiteindelijke depositie kent aanzienlijke onzekerheden. Toch produceert het systeem ogenschijnlijk exacte getallen, bijvoorbeeld in mol per hectare per jaar, zonder dat zichtbaar wordt hoe groot de onzekerheidsmarges zijn. Dat noemt hij “schijnprecisie”.
Hij stelt dat de onzekerheden in sommige onderdelen van het systeem zeer groot zijn, terwijl politieke en juridische beslissingen worden genomen alsof het om harde feiten gaat. Daarmee ontstaat een fundamentele kloof tussen wat wetenschap kan leveren en wat bestuurders denken dat zij leveren.
Validatie en transparantie
Hanekamp gaat ook in op de validatie van het onderliggende OPS-model. Hij was lid van de commissie-Hordijk, die na de vernietiging van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in 2019 werd ingesteld om de wetenschappelijke onderbouwing van het stikstofbeleid te beoordelen.
De commissie kreeg aanvankelijk geen inzage in de oorspronkelijke validatiestudies van het model. Pas na een beroep op de Wet open overheid (Woo) zijn deze stukken beschikbaar gekomen. Uit die studies blijkt dat het model moeite heeft om de gemeten werkelijkheid nauwkeurig te reproduceren. Daarmee is het bestuurlijk ongeschikt voor individuele vergunningverlening.
Wetenschap en zwijgen
Hanekamp verwijt betrokken wetenschappers niet zozeer onkunde, maar wel terughoudendheid in het publieke debat. In persoonlijke gesprekken, zegt hij, erkennen collega’s vaak de onzekerheden en beperkingen van het systeem. Publiekelijk dragen zij die nuance echter minder expliciet uit.
Hij suggereert dat afhankelijkheid van overheidsfinanciering een rol kan spelen, al zegt hij geen uitspraken te willen doen over individuele motieven. Wat hem vooral stoort, is dat wetenschappers onvoldoende duidelijk maken wat hun modellen niet kunnen.
De rol van bestuur en rechtspraak
Ook bestuurders en rechters krijgen kritiek. In zijn ogen wordt te vaak volstaan met de redenering dat AERIUS “het beste is wat we hebben”. Dat vindt hij geen overtuigend argument als het model onvoldoende geschikt is voor concrete besluitvorming. Hij trekt een parallel met de toeslagenaffaire, waar eveneens modelmatige beoordelingen verstrekkende gevolgen hadden voor burgers.
Het gevolg is dat boeren, bouwbedrijven en andere ondernemers geraakt worden door beleid dat rust op fundamenteel onzekere berekeningen.
Is er een stikstofprobleem?
Hanekamp plaatst ook vraagtekens bij de centrale positie van stikstof in het natuurbeleid. De Europese Unie onderscheidt honderden zogenoemde drukfactoren die de staat van natuurgebieden kunnen beïnvloeden, variërend van waterhuishouding tot recreatie en beheer. Nederland focust zich echter vrijwel volledig op stikstofdepositie.
Hij stelt dat rapportages aan Brussel laten zien dat het met delen van de natuur relatief goed gaat. Door stikstof als dominante factor te behandelen, ontstaat een zelfversterkend probleembeeld.
Daarnaast wijst hij erop dat Nederland relatief veel kleine Natura 2000-gebieden heeft aangewezen, met soms ambitieuze instandhoudingsdoelen die ecologisch moeilijk haalbaar zijn.
Halvering van de veestapel
In het politieke debat wordt regelmatig gepleit voor halvering van de veestapel. Hanekamp ziet dat als een poging om een modelmatige werkelijkheid daadwerkelijk te realiseren. In zijn ogen is dat onderdeel van een bredere technocratische neiging om via abstracte berekeningen de samenleving te hervormen.
Hij betwijfelt of daarmee een concreet natuurprobleem wordt opgelost, zolang onduidelijk is wat precies het uitgangspunt is, hoe groot de werkelijke belasting is en welk doel men exact nastreeft.
Van stikstof naar sciëntisme
Hanekamp verbindt het stikstofdebat met “sciëntisme”: het geloof dat wetenschap niet alleen beschrijvend, maar ook normatief en sturend moet zijn in de inrichting van de samenleving.
Hij ziet parallellen met andere dossiers, zoals corona en klimaat, waarin crisisdenken dominant is geworden. Angst en veiligheid spelen daarin een centrale rol, terwijl de grenzen van wetenschappelijke kennis onvoldoende worden erkend.
“Staatsterreur”
Het stikstofbeleid komt neer op “staatsterreur”. Daarmee bedoelt hij dat burgers – in het bijzonder boeren – onder zware druk worden gezet op basis van modellen die fundamenteel tekortschieten.
Hanekamp wil hiermee benadrukken dat beleid met grote maatschappelijke gevolgen moet rusten op robuuste, transparante en eerlijk gecommuniceerde kennis.
Zijn oproep is een terugkeer naar de “menselijke maat”: beleid dat rekening houdt met onzekerheden, proportioneel is in zijn maatregelen en niet wordt gedreven door modelmatige schijnzekerheid.