“In een wereld waar zelfs de meest basale levensbehoeften worden geblokkeerd door politieke spelletjes, wordt de mensheid gevangen in een dystopie van onrecht en isolatie. Terwijl de grenzen tussen goed en kwaad vervagen, blijft de vraag hangen: wie bepaalt wie er recht heeft op voedsel en vrijheid? In deze nieuwe realiteit is de strijd om toegang tot het leven zelf een strijd tegen de onzichtbare ketens van bureaucratische macht.”
Toen een vriendin vanuit Zwitserland probeerde voedsel voor hem te bestellen bij een Belgische leverancier, werd de betaling geblokkeerd.
De Zwitserse gepensioneerde kolonel en veiligheidsanalist Jacques Baud bevindt zich sinds kort in een uitzonderlijke en controversiële situatie. Op basis van EU-sancties, opgelegd wegens vermeende betrokkenheid bij Russische “desinformatie”, zijn zijn bankrekeningen binnen de Europese Unie bevroren. Volgens Baud hebben deze maatregelen gevolgen die veel verder reiken dan financiële beperkingen: ze maken het hem onmogelijk om zelfstandig in zijn meest elementaire levensbehoeften te voorzien.
Baud woont en werkt in Brussel. Sinds zijn plaatsing op de sanctielijst heeft hij geen toegang meer tot betaalmiddelen binnen de EU. Bankkaarten werken niet, online betalingen worden geweigerd en zelfs pogingen om vanuit Zwitserland betalingen te verrichten voor goederen of diensten in de EU lopen vast bij internationale clearingbanken. De sancties verbieden niet alleen dat hij zelf middelen ontvangt, maar ook dat derden aankopen voor hem doen.
Dat leidt tot extreme situaties. Toen een vriendin vanuit Zwitserland probeerde voedsel voor hem te bestellen bij een Belgische leverancier, werd de betaling geblokkeerd zodra zijn adres werd ingevoerd. Baud stelt dat hij zonder hulp van mensen die persoonlijk voedsel bij hem komen brengen, niet zou kunnen eten.
Vast in een juridisch niemandsland
Naast financiële beperkingen is Baud ook beperkt in zijn bewegingsvrijheid. Volgens de sanctieregels mag hij zich niet vrij binnen de EU verplaatsen. In theorie zou hij kunnen terugkeren naar Zwitserland, maar daarvoor is een speciale ontheffing nodig. Diezelfde regels maken het vervolgens onmogelijk om weer terug te keren naar België, waar hij woont. Het resultaat is een patstelling: vertrekken betekent definitief vertrekken, blijven betekent leven zonder toegang tot geld of formele voorzieningen.
Formeel bestaan er binnen het sanctieregime uitzonderingen voor humanitaire doeleinden, zoals het verkrijgen van voedsel. Maar die vereisen goedkeuring van EU-instellingen.
Buitenlands beleid met binnenlandse gevolgen
In gesprek met Nima R. Alkhorshid (Dialogue Works) benadrukt Baud dat zijn zaak een structureel probleem blootlegt binnen het Europese sanctiebeleid. Sancties zijn primair bedoeld als instrument van buitenlands beleid, gericht tegen actoren buiten de EU. In zijn geval worden diezelfde maatregelen toegepast op iemand die binnen de EU woont en legaal is geregistreerd. Daardoor krijgen ze onvermijdelijk een binnenlands karakter.
Hiermee vervaagt het klassieke onderscheid tussen externe dreigingen en interne aangelegenheden – een onderscheid dat in democratische rechtsstaten juist essentieel is. Hij vergelijkt deze ontwikkeling met de manier waarop na 9/11 in de Verenigde Staten via de Patriot Act grenzen tussen binnenlandse en buitenlandse veiligheidsbevoegdheden werden vervaagd.
Het meest fundamentele bezwaar betreft het ontbreken van rechtsbescherming. Baud stelt dat hij nooit is aangeklaagd, nooit door een rechter is gehoord en nooit de kans heeft gekregen zich vooraf te verdedigen. De sanctie is een puur politieke beslissing, genomen door de Raad van EU-ministers van Buitenlandse Zaken, zonder voorafgaande rechterlijke toetsing. Daarmee, zo betoogt hij, wordt het normale rechtsproces volledig omgekeerd: eerst de straf, daarna pas de mogelijkheid om bezwaar te maken.
Vrijheid van meningsuiting onder druk
De beschuldigingen tegen Baud draaien om het verspreiden van “complottheorieën”, en het optreden in zogenoemde pro-Russische media. Hij betwist deze kwalificaties en wijst erop dat propaganda op zichzelf geen strafbaar feit is binnen de Europese Unie. Ook bestaat er geen wettelijke definitie van wat precies als “pro-Russisch” geldt. In zijn ogen zijn de aantijgingen vaag, juridisch ondeugdelijk en gebaseerd op politieke interpretatie in plaats van concrete overtredingen.
Dat aspect van zijn zaak raakt aan een bredere discussie over vrijheid van meningsuiting. Wanneer politieke standpunten of analyses – hoe controversieel ook – aanleiding kunnen zijn voor zware sancties zonder rechterlijke toetsing, dan ontstaat een gevaarlijk precedent.
Groeiende onrust binnen Europa en Zwitserland
De zaak-Baud heeft inmiddels bredere aandacht gekregen. In Duitsland zijn in de Bondsdag expliciete vragen gesteld over zijn sancties, terwijl in andere Europese landen eveneens bezorgdheid wordt geuit. Vooral het humanitaire aspect – het feit dat iemand feitelijk wordt afgesneden van voedsel – blijkt voor veel mensen een morele grens te overschrijden.
In Zwitserland heeft de kwestie een extra politieke lading. Baud is Zwitsers staatsburger en heeft jarenlang voor de overheid gewerkt. Dat iemand met die achtergrond zonder tussenkomst van een rechtbank zo zwaar wordt getroffen, heeft geleid tot publieke verontwaardiging. Tegelijkertijd onderhandelt Zwitserland over nauwere samenwerking met de EU.
Kritiek op de oorlog in Oekraïne
Baud stelt dat Europese leiders jarenlang hebben volgehouden dat Rusland militair zwak was en op instorten stond, terwijl latere uitspraken van westerse inlichtingendiensten en militaire leiders dat beeld tegenspreken. De Verenigde Staten hadden al eind 2022 geconcludeerd dat Oekraïne de oorlog niet kon winnen en aangedrongen op onderhandelingen, terwijl Europese regeringen die koers tegenhielden.
In zijn analyse is het Russische doel nooit geweest om Oekraïne te veroveren, maar om het land te demilitariseren. Doordat een diplomatieke oplossing uitbleef, gebeurt die demilitarisering nu met militaire middelen.
NAVO, de VS en winst uit oorlog
Europese landen storten geld in gezamenlijke NAVO-fondsen voor de aanschaf van wapens, die grotendeels in de VS worden ingekocht. Waar wapenleveringen aan Oekraïne aanvankelijk grotendeels als steun werden gepresenteerd, zijn ze onder Donald Trump omgevormd tot commerciële transacties. Daarmee is Oekraïne voor de VS niet langer een kostenpost, maar een bron van inkomsten.
Een zaak die verder reikt dan één persoon
Jacques Baud erkent de persoonlijke zwaarte van zijn situatie, maar benadrukt ook de solidariteit die hij ervaart van burgers in België en daarbuiten. Zijn zaak, zo stelt hij, gaat inmiddels niet meer alleen over hemzelf, maar over fundamentele vragen rond rechtsstaat, democratische controle en de grenzen van politiek sanctiebeleid binnen Europa.