“In een wereld waar de natuur en de mens ondergeschikt zijn aan een technocratisch ideaal, worden onze fundamentele rechten en vrijheden steeds verder ingeperkt. De gekozen koers, destructief en onverbiddelijk, maakt van ons een schaduw van onszelf, gevangen in een systeem dat ons leven dicteert. Gezondheid zonder vrijheid is een illusie, en in deze dystopie is de enige zekerheid de controle die ons wordt opgelegd.”
De gekozen koers noemt zij destructief voor zowel mens als natuur en een directe inbreuk op fundamentele rechten en vrijheden.
In de Nationale Omgevingsvisie schrijft het kabinet hoe de landelijke overheid zich weer nadrukkelijker gaat bezighouden met de inrichting van Nederland. Sinds 2001 lag die taak bij provincies en gemeenten.
Tijdens de raadsvergadering van 16 december hield fractievoorzitter Nathalie Rozendaal van Hart voor Horst aan de Maas een indringende bijdrage over de Omgevingsvisie. Zij zette vraagtekens bij zowel het democratische proces rond de totstandkoming van de visie als bij de ideologische uitgangspunten en de gevolgen voor inwoners en ondernemers.
Volgens Rozendaal staat de Omgevingsvisie symbool voor een bredere ontwikkeling waarin besluiten steeds verder top-down worden opgelegd, terwijl inspraak van burgers vooral een formeel karakter heeft.
“Participatie op papier, niet in de praktijk”
Met de inbreng van inwoners en ondernemers die de moeite hadden genomen om te reageren op de Omgevingsvisie is nauwelijks iets gedaan.
“Het zegt niets over de kwaliteit van de inwoners,” betoogde zij, “maar alles over hoe onze democratische processen inmiddels werkelijk functioneren.” Participatie oogt vaak vooral goed op papier, maar heeft in de praktijk weinig invloed op besluitvorming, aldus Rozendaal:
Geen breed draagvlak
De Omgevingsvisie geldt als richtinggevend document voor de komende vijftien jaar en raakt vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven. Juist daarom zou zij breed gedragen moeten zijn, zowel binnen als buiten de raad. Dat daarvan geen sprake is, acht zij “glashelder”, onder meer gezien de 130 ingediende zienswijzen.
Dat een meerderheid van de raad instemt met het voorstel, betekent nog niet dat het besluit maatschappelijk gedragen is. Veel inwoners zijn zich bovendien nog onvoldoende bewust van de verstrekkende gevolgen, waarschuwde zij.
Mooie woorden, weinig kritische reflectie
Inhoudelijk bekritiseerde Rozendaal vooral de toon en framing van de Omgevingsvisie. Het document staat vol positieve termen als ‘gezond’, ‘groen’, ‘veilig’ en ‘evenwichtig’, maar laat nauwelijks ruimte voor kritische vragen.
Zij stelde dat raadsleden zichzelf drie fundamentele vragen zouden moeten stellen: wat is het probleem met deze visie, wat zijn de negatieve gevolgen, en wie heeft er belang bij?
Ideologie van maakbaarheid
De Omgevingsvisie is gebaseerd op een technocratisch wereldbeeld, waarin alles maakbaar en beheersbaar wordt geacht. Een centrale autoriteit zou menen te weten hoe mensen moeten wonen, werken, reizen, consumeren en leven om in 2040 een ideaalbeeld te bereiken.
De gekozen koers noemt zij destructief voor zowel mens als natuur en een directe inbreuk op fundamentele rechten en vrijheden. “Gezondheid zonder vrijheid bestaat niet,” stelde zij.
Gevolgen voor het dagelijks leven
Eén van de meest zorgwekkende aspecten vindt Rozendaal de verschuiving van de mens naar abstracte omgevingswaarden zoals bodem-, water- en luchtkwaliteit. Deze waarden, die vaak discutabel zijn, worden leidend voor beleid en bepalen uiteindelijk wat inwoners en ondernemers nog wel of niet mogen.
Dat kan gevolgen hebben voor waar mensen mogen wonen, of bedrijven kunnen blijven bestaan en hoe sectoren als landbouw en boomkweek worden ingericht. Ook mobiliteit, energiegebruik, consumptie en recreatie komen onder druk te staan.
Monitoring en controle
Omdat deze omgevingswaarden bewaakt moeten worden, waarschuwde Rozendaal voor toenemende inzet van technologie: camera’s, sensoren, drones, AI en slimme infrastructuur. Zij verwees naar privacy-experts en de Autoriteit Persoonsgegevens die waarschuwen voor aantasting van vrijheid en rechten.
In combinatie met de vele maatschappelijke transities – van energie en mobiliteit tot digitalisering en ‘smart cities’ – leidt dit tot een samenleving waarin controle de norm wordt en bestaanszekerheid onder druk staat.
“Volg het geld”
Op de vraag wie uiteindelijk profiteert van deze ontwikkelingen, was Rozendaal uitgesproken. Niet inwoners of ondernemers, maar grote machtsblokken: big tech, big energy, big pharma, big food en grote bestuursstructuren.
Bekijk ook het interview met Elze van Hamelen over de verbouwing van Nederland: