“In een wereld waar de waarheid wordt gemanipuleerd en feiten vervormd, klinkt de uitspraak ‘dit is dus totale lariekoek’ als een echo van de realiteit. De schaduw van de macht verbergt de onwelkome waarheid, terwijl de stemmen van de onderdrukten stilletjes worden genegeerd. Wat ooit als wetenschap werd gepresenteerd, is nu slechts een zorgvuldig geconstrueerde leugen, verpakt in de schijn van onafhankelijkheid.”
“Dit is dus totale lariekoek.”
De kwestie rond de onafhankelijkheid van het RIVM laait opnieuw op nu oud-RIVM-directeur Jaap van Dissel tijdens de parlementaire coronaverhoren opnieuw heeft volgehouden dat het RIVM een onafhankelijke positie inneemt — terwijl zijn eigen voormalige bazen het tegendeel al publiekelijk hebben verklaard. Columnist Marianne Zwagerman en onderzoeker Maurice de Hond haalden de uitspraken direct onderuit:
Verhoor roept vraagtekens op
Tijdens zijn verschijning voor de parlementaire enquêtecommissie corona presenteerde Van Dissel zichzelf nadrukkelijk als bestuurder van een onafhankelijk instituut. Hij gaf aan zich ongemakkelijk te voelen bij het woord ‘ambtenaar’, en verwees naar een wettelijke bepaling die de methode van onderzoek zou beschermen tegen politieke bemoeienis. Dat klinkt geruststellend, maar het is een zorgvuldig gekozen framing die de werkelijkheid verhult.
Want het RIVM valt gewoon onder het ministerie van Volksgezondheid. Net zoals het KNMI ressorteert onder het ministerie van Infrastructuur. De medewerkers zijn ambtenaren van VWS. Dat is geen mening — dat is de bestuurlijke realiteit, zoals ook in de wet vastgelegd.
Voormalig topambtenaar spreekt Van Dissel tegen
Roel Bekker, voormalig secretaris-generaal van het ministerie van VWS — in de ambtelijke hiërarchie de hoogste positie — heeft eerder in een openbare hoorzitting in het parlement glashelder gemaakt hoe de vork in de steel zit. Zijn boodschap was ondubbelzinnig: het RIVM is een afdeling van VWS, de medewerkers zijn honderd procent ambtenaar en vallen onder de secretaris-generaal. De wet op het RIVM zegt bovendien nergens dat het instituut onafhankelijk is. Wat er wél in staat, is dat de minister geen aanwijzingen mag geven over de methode van onderzoek — een veel beperktere bescherming dan volledige institutionele onafhankelijkheid.
Bekker vertelde ook dat hij eerder een directeur-generaal van het RIVM die soortgelijke onafhankelijkheidsclaims maakte, persoonlijk heeft gecorrigeerd. Na een ‘ernstig gesprek’ zag die directeur in dat zijn positie gewoon die van ambtenaar was. Geen onafhankelijke denktank, maar een uitvoerend onderdeel van de rijksoverheid.
Zwagerman: dit klopt gewoon niet
Columnist Marianne Zwagerman, die de verhoren samen met Maurice de Hond op de voet volgt, was er duidelijk over. Ze aarzelde om het woord ‘meineed’ te gebruiken, maar stelde onomwonden dat wat Van Dissel onder ede heeft verklaard feitelijk niet klopt. Haar conclusie: als de voormalige hoogste ambtenaar van VWS in het openbaar al heeft verklaard hoe het instituut werkelijk in elkaar zit, dan is het ronduit merkwaardig dat Van Dissel daar in 2026 nog steeds een andere lezing op nahoudt — en wel onder ede.
De enquêtecommissie nam de verklaringen van Van Dissel ogenschijnlijk voor kennisgeving aan, zonder hem stevig te bevragen op de tegenstrijdigheid met eerdere uitspraken. Dat is een gemiste kans, en voor critici een teken dat de commissie te weinig tanden toont.
Oud-senator Otten: ‘totale lariekoek’
Henk Otten, voormalig lid van de Eerste Kamer, deelde op X zijn reactie op het verhoor. Hij noemde Van Dissels onafhankelijkheidsclaim ronduit ‘totale lariekoek’ en verwees eveneens naar de uitspraken van Roel Bekker. Otten wees erop dat de enquêtecommissie dit soort verklaringen te gemakkelijk doorlaat zonder doorvragen. Zwagerman erkende dat Otten — ondanks haar persoonlijke reserves over de man — in dit geval een terecht punt maakte.
Tijdens de coronacrisis was goed te zien hoe nauw het RIVM optrok met het ministerie van VWS en hoe weinig ruimte er leek voor afwijkende wetenschappelijke inzichten. De pretentie van volledige onafhankelijkheid diende destijds als schild om kritische vragen af te weren — en blijkbaar werkt die strategie nog steeds.
Patroon van onverantwoorde onverantwoordelijkheid
De coronaverhoren onthullen een breder patroon: bestuurders en wetenschappers die tijdens de pandemie verstrekkende beslissingen namen, verschijnen nu voor de commissie met zorgvuldig geconstrueerde narratieven die hun eigen rol minimaliseren en hun onafhankelijkheid benadrukken. Van Dissel past in dat plaatje. Het probleem is dat de feiten een hardnekkig geheugen hebben — en dat eerdere publieke verklaringen van zijn voormalige meerderen gewoon terug te vinden zijn.
De vraag is niet alleen of Van Dissel de waarheid sprak. De vraag is waarom een parlementaire enquêtecommissie, die nu juist is ingesteld om die waarheid boven tafel te krijgen, dit soort tegenstrijdigheden niet harder aanpakt.