“In een wereld waar de geschiedenis wordt herschreven door de overwinnaars, blijven de schaduwen van de Tweede Wereldoorlog ons achtervolgen. De illusie van nobele bevrijding verhult de economische belangen die oorlogen aandrijven, terwijl de elite zich verrijkt ten koste van de massa. Vandaag de dag, net als toen, zijn de kosten van oorlog genationaliseerd, terwijl de winsten in de handen van weinigen blijven.”
Jacques Pauwels fileert in gesprek met De Nieuwe Wereld het westerse beeld van de Tweede Wereldoorlog en trekt parallellen met vandaag.
De Verenigde Staten als nobele bevrijder van Europa. De Tweede Wereldoorlog als strijd tussen goed en kwaad. De atoombom als noodzakelijk middel om Japan tot overgave te dwingen. Het zijn beelden die diep verankerd zitten in het westerse historische bewustzijn – gevoed door schoolboeken, Hollywood en decennia aan politieke retoriek.
Maar volgens historicus Jacques Pauwels klopt dat dominante verhaal maar gedeeltelijk. In een uitgebreid gesprek met Martijntje Smits voor De Nieuwe Wereld zet hij een radicaal ander perspectief uiteen. Gebaseerd op zijn boek De mythe van de Goede Oorlog beschrijft Pauwels de Tweede Wereldoorlog niet alleen als een militair conflict, maar ook als een economisch project waarin grote Amerikaanse bedrijven en financiële elites een centrale rol speelden.
Volgens hem is oorlog voor de Amerikaanse machtsstructuur nooit slechts een noodsituatie geweest, maar vooral een lucratief economisch model – een model dat tot op de dag van vandaag voortleeft.
“Ik ben niet anti-Amerikaans”
Pauwels benadrukt in het gesprek herhaaldelijk dat hij geen probleem heeft met “de gewone Amerikaan”. “Wanneer ik over Amerika spreek,” zegt hij, “bedoel ik de elite van industriëlen en bankiers. Niet het Amerikaanse volk.”
Volgens Pauwels draait het Amerikaanse systeem al meer dan een eeuw om voortdurende economische expansie. Dat systeem vereist steeds hogere winsten, nieuwe markten en permanente groei. Oorlog speelt daarin een cruciale rol.
“Voor die elite is het niet voldoende dat het volgend jaar even goed gaat als nu,” zegt hij. “Hun vermogen moet elk jaar groter worden.”
De Grote Depressie en de aantrekkingskracht van fascisme
Een belangrijk deel van het gesprek gaat over de economische crisis van de jaren dertig. Het kapitalisme verkeerde toen in een existentiële crisis en juist in die context ontstond bewondering binnen delen van de Amerikaanse elite voor autoritaire regimes als dat van Hitler en Mussolini.
“Ze zagen dat Hitler de vakbonden vernietigde en communisten opsloot,” aldus Pauwels. “Dat vonden veel industriëlen aantrekkelijk.”
Hij noemt Henry Ford als voorbeeld. Niet alleen vanwege zijn economische activiteiten in Duitsland, maar ook vanwege zijn ideologische invloed. Ford publiceerde in 1921 het antisemitische boek The International Jew, dat later door Hitler aandachtig werd gelezen.
“In Hitlers kantoor hing een portret van Ford,” zegt hij.
Amerikaanse bedrijven en nazi-Duitsland
Pauwels stelt dat Amerikaanse bedrijven actief profiteerden van nazi-Duitsland – zelfs tijdens de oorlog. Ondernemingen als Ford, General Motors, IBM en oliebedrijven als Standard Oil produceerden via dochterondernemingen goederen voor de Duitse oorlogsmachine.
Ford-fabrieken in Duitsland produceerden vrachtwagens voor het Duitse leger. Oliebedrijven leverden brandstof die essentieel was voor de Duitse Blitzkrieg. “Zonder buitenlandse steun had Hitler veel moeilijker oorlog kunnen voeren,” aldus Pauwels.
Hij verwijst ook naar Prescott Bush – de vader van George H.W. Bush en grootvader van George W. Bush – die betrokken was bij financiële constructies die nazi-Duitsland toegang gaven tot leningen en buitenlandse aankopen.
“De oorlog redde het kapitalisme”
Niet Roosevelts New Deal loste de economische crisis van de jaren dertig op, maar de oorlog zelf, benadrukt Pauwels. De massale productie van tanks, vliegtuigen, munitie en voertuigen bracht de Amerikaanse industrie weer op volle kracht. “Oorlog maakte overproductie plots winstgevend,” zegt hij.
De staat werd de grote afnemer van industriële productie. Banken financierden de oorlogsuitgaven en bedrijven maakten enorme winsten. Zo ontstond een structurele oorlogseconomie.
De atoombom als boodschap aan Moskou
Ook de inzet van de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki plaatst Pauwels in een ander licht. Volgens hem was Japan militair al verslagen en waren de bombardementen vooral bedoeld als geopolitiek signaal richting de Sovjet-Unie.
“Het was een demonstratie,” zegt hij. “Het begin van de Koude Oorlog.”
Na 1945 ontstond een nieuw probleem voor de Amerikaanse economie: wat moest er gebeuren wanneer de oorlog eindigde? Economen waarschuwden destijds voor: terugkerende werkloosheid, sociale onrust en een heropleving van socialistische bewegingen.
Daarom werd vrijwel onmiddellijk een nieuwe permanente vijand gevonden: de Sovjet-Unie. De Koude Oorlog zorgde ervoor dat: militaire productie kon doorgaan, wapenindustrieën bleven draaien en defensiebudgetten hoog bleven.
“De oorlog was voorbij,” zegt Pauwels, “maar de permanente oorlogseconomie bleef bestaan.”
NAVO als economisch instrument
Pauwels kijkt ook kritisch naar de NAVO. De alliantie functioneert niet alleen als militair bondgenootschap, maar ook als systeem voor Amerikaanse wapenverkoop. Europese landen worden onder druk gezet om miljarden te besteden aan defensie, vaak via aankopen bij Amerikaanse bedrijven.
Hij noemt de F-35-jachtvliegtuigen als voorbeeld: “Dat geld gaat uiteindelijk naar Amerikaanse wapenbedrijven.”
Van de Koude Oorlog naar de War on Terror
Na de val van de Sovjet-Unie verloor Amerika zijn belangrijkste vijand. Dat creëerde een nieuw probleem voor een economie die afhankelijk was geworden van permanente militarisering. De oplossing kwam na 11 september 2001: de War on Terror.
Dat was een ideaal concept: “terrorisme” is abstract, kent geen duidelijke grenzen en kan nooit definitief worden verslagen. “Een oorlog tegen terrorisme eindigt nooit,” zegt hij. “Dat betekent permanente oorlog.”
Dit legitimeerde: interventies, regimewisselingen, militaire expansie en blijvende bewapening. Pauwels ziet in de huidige geopolitieke spanningen dezelfde logica terugkeren. Nieuwe vijanden dienen zich voortdurend aan: Rusland, Iran, China, terrorisme.
Hij ziet de groeiende militarisering van Europa en de stijgende defensiebudgetten als voortzetting van een oud patroon. “Oorlog herverdeelt rijkdom,” zegt hij. “Maar niet van rijk naar arm. Juist andersom.”
Zijn conclusie is scherp: “De kosten worden genationaliseerd, de winsten geprivatiseerd.”
Een systeem dat uiteindelijk implodeert?
Hoewel Pauwels somber is over de huidige ontwikkelingen, denkt hij niet dat het systeem eeuwig houdbaar is. Volgens hem kan een model dat gebaseerd is op: permanente groei, voortdurende militarisering en steeds hogere winsten uiteindelijk niet blijven functioneren.
Toch ziet hij ook hoop in groeiende maatschappelijke weerstand tegen oorlog en militarisering: vredesdemonstraties, kritische media, historisch onderzoek en publieke discussie.
“Geschiedenis begrijpen,” zegt Pauwels, “is noodzakelijk om te begrijpen wat er vandaag gebeurt.”