Mark Rutte was weer aan de beurt bij de commissie en Jan van der Zanden klom weer in de pen. Dit zal zo ongeveer de laatste PEC-beschouwing zijn van Jan. Heel misschien volgt er nog een compilatie van niet-behandelde verhoren – maar dat zien we dan t.z.t. wel.
Was je ook blij met zijn beschouwingen, laat dan een comment achter, dat wordt zeer gewaardeerd!
(tweede verhoor van de toenmalige Minister-President, Parlementaire Enquêtecommissie Corona)
Hoe één ongetoetste keuze van een dogmaticus
het beleid twee jaar lang genadeloos dicteerde.
Waar Grapperhaus in zijn eerste verhoor instortte onder tranen en Halsema schuldgevoel toonde, is Mark Rutte in zijn tweede verhoor de relaxedheid zelve.
Hij legt moeiteloos, uitstekend voorbereid, zonder aarzelen uit dat het hele coronabeleid voortvloeide uit één keuze die nooit meer wezenlijk is heroverwogen: het ten koste van alles vermijden van Code Zwart. Daarmee kwam het grondrecht op leven automatisch boven alle andere grondrechten te staan. Het thema van dit deel van de verhoorreeks van de Parlementaire Enquête Corona “Afwegingen, dilemma’s en proportionaliteit” is daarmee in één keer letterlijk en figuurlijk opgelost.
Er heeft gewoon helemaal nooit een serieuze afweging van grondrechten plaatsgevonden; laat staan een cijfermatige, objectieve afweging.
Rutte rolt zijn betoog moeiteloos af, zonder dat de commissie er ergens vat op krijgt. Vele malen wordt gevraagd hoe die “brede afweging” dan tot stand kwam; “om het te kunnen begrijpen”, zegt de commissie dan.
Alleen wie kritisch blijft doorvragen, zoals in deze beschouwing, ziet hoe bedreven Rutte is in het brengen van een eenzijdig verhaal zonder daar op te worden betrapt.
De tragiek van de ongehoorden
Grapperhaus brak eerder in deze reeks met tranen. Collega-bewindslieden en adviseurs klaagden over het gebrek om gehoord en serieus genomen te worden.
Rutte doet geen van beide: hij twijfelt niet zichtbaar, hij redeneert kalm van axioma naar uitkomst, en dat maakt zijn verhoor tot het meest ontnuchterende en verhelderende tot nu toe.
De acht verhoorweken ertussen, met onder anderen Klaas Dijkhoff, Lisa Westerveld, Fleur Agema, Carola Schouten, Kees van der Staaij, Kajsa Ollongren en Kim Putters, toonden vaak oprechte frustraties. Steeds hetzelfde patroon: een serieuze klacht over het ontbreken van een brede afweging, gevolgd door de vaststelling dat die klacht nergens toe leidde.
Dijkhoff beschrijft de Rule of Rescue haarscherp, maar indirect: de doden op de IC’s tel je, de gevolgen op lange termijn zie je niet. En voegt daar doodleuk meteen aan toe, dat een serieus Maatschappelijk Impact Team zijns inziens toch tot dezelfde maatregelen had geleid.
Westerveld hekelt het gebrek aan een fundamentele afweging, maar haar eigen alternatief, sturen op testen en incidentie in plaats van op ziekenhuisopnames, blijft evengoed Rule-of-Rescue-denken; zelfs nog strenger! Ook zij erkent uiteindelijk dat ze inhoudelijk niet tot andere keuzes was gekomen.
Agema windt zich op over de aerogene transmissie, waar het Kabinet en Van Dissel “niet aan wilden”, en is de eerste getuige die de opportunitykosten van testbeleid hardop benoemt: een miljard euro aan teststraten, tegenover de vraag wat dat zelfde miljard elders in de zorg had kunnen betekenen.
Schouten bevestigt dat de marges in het Catshuis “gewoon heel smal” waren en dat de avondklokrellen geen aanleiding waren om het beleid te heroverwegen, “omdat Code Zwart dreigde in de ziekenhuizen”. Einde van alle (zelf) kritiek en geklaag over te strenge maatregelen die “niet te dragen zijn” en zo “ontwrichtend zijn voor de samenleving”. Tsja. Loze woorden.
Van der Staaij noemt het staatsnoodrecht een “EHBO-doos die niet op orde was” en constateert dat het voorgestelde Maatschappelijk Impact Team er, ondanks een aangenomen motie, nooit is gekomen. Hij is wellicht de enige met daadwerkelijke invloed die expliciet vond en vindt dat de overheid minder had moeten ingrijpen en er meer verantwoordelijkheid aan de burgers had moeten worden overgelaten. Maar het blijft wel een erg omfloerste uiting.
Putters, destijds directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, waarschuwde al in april 2020 dat eenzame ouderen verder van de samenleving zouden komen te staan, maar moest toezien hoe zijn “zachte cijfers” structureel verloren van de “harde IC-cijfers” van het RIVM: “Onze eenzaamheidscijfers zijn geen dagkoersen.”
Ook Grapperhaus en De Jonge, in hun tweede verhoor, herhalen dit patroon. Grapperhaus toont oprechte spijt over specifieke besluiten, de voortijdige sluiting van discotheek Aspen Valley, de haastige eerste schoolsluiting, maar wordt zichtbaar “pinnig” zodra de commissie doorvraagt naar zijn reflectievermogen in het algemeen, en wil er dan niets meer over zeggen.
De Jonge ontkent elke vorm van tunnelvisie: “We waren wel standvastig”, zegt hij, en wanneer hem gevraagd wordt of andere, niet-medische adviezen zwaarder hadden moeten wegen, antwoordt hij dat vraagstukken van leven en dood nu eenmaal altijd het zwaarst wegen. Het is, een week voor Ruttes verhoor, exact dezelfde KPI (Key Performance Indicator) die De Jonge daar, weliswaar nog wat impliciet, hardop bevestigt.
Wat in geen van deze verhoren gebeurt, is een fundamentele herweging van die KPI zelf.
Ruttes verhoor maakt duidelijk waarom: zolang niemand het uitgangspunt van de strategie, gebaseerd op de KPI “ten koste van alles vermijden van Code Zwart” zelf ter discussie stelt, blijft elke individuele kritiek of frustratie over maatregelen een randverschijnsel, hoe terecht die kritiek of frustratie ook was.
Eén KPI, één axioma: de kern van het verhoor
Van dit tweede verhoor van Rutte is daarmee eigenlijk vooral het begin cruciaal. Rutte stelt daar dat de strategie van meet af aan gebaseerd was op één indicator, de KPI: “Zorg dat de IC’s niet overlopen”.
Daarmee wordt de afweging van grondrechten in de kern heel eenvoudig: het grondrecht op leven en gezondheid staat altijd bovenaan. Pas daarna komt de rest. Dus als er nog wat ruimte overblijft voor die andere grondrechten, wordt daarover gediscussieerd, met als uitkomst dat vooral de schoolsluiting en de avondklok als de belangrijkste sluitposten fungeerden. Over de overige grondrechtenbeperkingen wordt, opvallend genoeg, door zowel Rutte als de commissie nauwelijks gesproken.
Daarmee ligt de kern van het hele verhoor eigenlijk al in de eerste minuten vast; de rest gaat vooral over details en over de appjes-gossip van de afgelopen weken.
Daarmee is dit verhoor tegelijk een goede afsluiting van de tweede ronde verhoren van ministers, Kamerleden en ambtenaren: daarin kwam de brede afweging en de proportionaliteit uitgebreid aan de orde; maar de steeds terugkerende klacht was dat niemand daarmee ook maar een millimeter verder kwam. Het ironische is, dat al die betrokkenen uiteindelijk toch achter de kabinetsbesluiten stonden, waarin het vermijden van Code Zwart op nummer één stond.
Het verhoor van Rutte bevestigt eenduidig dat patroon: ondanks alle onderlinge irritatie en kritiek gingen alle omstanders van het trio De Jonge, Rutte en Grapperhaus uiteindelijk “gewoon” akkoord. Er waren stevige discussies, ook persoonlijk; maar inhoudelijk was er uiteindelijk volledige overeenstemming; met als enige uitzondering Mona Keijzer, die daarom werd ontslagen.
Rutte bevestigt dat, terecht, met een simpele redenering: zolang de strategische KPI “vermijd Code Zwart” zelf niet ter discussie wordt gesteld, bijvoorbeeld door te kiezen voor het beschermen van alleen de kwetsbaren, of door bewust meer sterfgevallen te accepteren, zal een volgende crisis op precies dezelfde manier verlopen.
Daarmee bevestigt dit verhoor de dominantie van de Rule of Rescue, en de vrijwel volledige afwezigheid van regulier, utilitaristisch beleidsdenken.
Maar: zonder dat daar ooit bewust over is gediscussieerd. Deze KPI werd helemaal aan het begin gepostuleerd, kort met de Tweede Kamer besproken, en is daarna nooit meer wezenlijk ter discussie gesteld.
Afgezien van de enorme reeks aan inhoudelijk-wetenschappelijke tekortkomingen, is het beleid daarmee opmerkelijk consistent geweest. Consistent aan een aanname die zelf nooit breed is afgewogen.
De inhoudelijke wetenschappelijke tekortkomingen die niemand ter discussie stelde
Wat in dit verhoor, net als in de voorgaande acht weken, opvallend afwezig blijft, is elke poging om de medisch-wetenschappelijke onderbouwing van de maatregelen die uit de strategische KPI voortvloeiden zelf te toetsen. De Commissie laat dit bijna totaal liggen.
Uit vroege analyses, onder meer van Prof. Ioannidis, in Nederland ook opgetekend door o.a. Maurice de Hond, blijkt dat de infection fatality rate (IFR) heel lang werd ingeschat tot wel 3 procent, terwijl het correcte cijfer rond de 0,2 tot 0,3 procent lag, vergelijkbaar met een stevige griepgolf en bovendien sterk geconcentreerd bij ouderen. Dat had grote beleidsimplicaties moeten hebben.
De verspreiding via aerosolen werd maandenlang genegeerd; pas in mei 2021 verscheen ventilatie als vierde aandachtspunt op de persconferenties. Ook dat had enorme beleidsimplicaties moeten hebben.
Rutte herhaalt in dit verhoor bovendien nog altijd dat de TU Delft destijds geadviseerd zou hebben dat 2G effectiever was dan 3G; een claim die de universiteit zelf al eerder heeft weersproken. De aanleiding voor het ontslag van Mona Keijzer, die 2G “de druppel vond”, was dus ook op drijfzand gebaseerd.
En de ernst van de omikron-variant, die de derde schoolsluiting grotendeels rechtvaardigde, was in de RIVM-modellen sterk overschat; iets wat via de eerste Zuid-Afrikaanse ziekenhuiscijfers al begin december 2021 breed bekend was. Nederland ging op 19 december toch, als enige land van Europa, in een volledige lockdown.
Ik heb 93 van dit soort inhoudelijke beleidsfouten geïdentificeerd (zie Beleidsfouten Coronabeleid Integraal Overzicht.pdf ).
Niets van dit alles raakt aan de vraag óf gezondheid zwaar moest wegen. Zelfs als je uitgaat van het door Rutte verwoorde dogma, zijn de maatregelen voor het grootste deel niet gebaseerd op bekende kennis en wetenschappelijke inzichten. Het tragische is dat m.u.v. de aerosolen en de mondkapjes, deze inhoudelijke beleidsfouten überhaupt niet aan de orde zijn geweest in de hele enquête.
Alleen Maurice de Hond heeft daar in zijn verhoor op gewezen; maar geen van de andere hoofdrolspelers is daar vervolgens op aangesproken (zoals bijv. “de pandemie van de ongevaccineerden”, “het vaccin is effectief en veilig”, etc.), zodat nauwelijks verwacht mag worden dat die wetenschap-inhoudelijke kritiek serieus in het eindrapport zal terug komen.
Rutte doet er in het verhoor nog een schepje bovenop: Als iedereen zich aan de eerste basismaatregelen (handen wassen, thuisblijven bij symptomen) had gehouden, waren verdere maatregelen niet nodig geweest. M.i. een totaal onzinnige stelling. Want je zou superspread events houden. En er was asymptomatische verspreiding. Maar er werd niet over doorgevraagd.
De Tweede Kamer: hoofdrolspeler zonder rol
Net als Grapperhaus in zijn eigen verhoor deed, wijst ook Rutte graag naar de Tweede Kamer als medeverantwoordelijke instantie: de Kamer had, zegt hij, alle mogelijkheden om zelfstandig te beslissen, en hij prijst uitgebreid de felheid waarmee sommige Kamerleden en bewindslieden voor hun standpunt vochten.
Het is een opmerkelijke framing. Uit de verhoren van de afgelopen weken rijst namelijk een ander beeld op. Oud-VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff omschreef het vroege Kamerwerk als “reactiever” en die kabinetsperiode als “de minst dualistische in de geschiedenis”, terwijl oud-SGP-leider Kees van der Staaij vaststelde dat het “vaak een reflex” is dat het parlement de regering in een crisis veel ruimte geeft. Oud-PVV-Kamerlid Fleur Agema ging nog verder: besluiten werden zondags in het Catshuis genomen, en in naar schatting 95 procent van de gevallen stond daarmee de facto de uitkomst al vast voordat de Kamer er nog aan te pas kwam.
Rutte’s eigen appjes bevestigen bovendien dat de verhouding tussen kabinet en controlerende macht in de praktijk minder positief was dan hij het nu voorstelt. Tijdens zijn eerste verhoor kwam al een bericht van hem aan De Jonge naar buiten: “Samen met Ferd tegen de rest, heerlijk.” Zoek er “niet te veel achter”, reageerde Rutte daarover. Maar een premier die per app spreekt over “de rest”, waar ook de Tweede Kamer onder valt, terwijl hij diezelfde Kamer publiekelijk voorstelt als een volwaardige, invloedrijke tegenmacht, spreekt zichzelf op zijn minst tegen.
De appjes: “niks te betekenen” en de kunst van het downplayen
Over de inmiddels beruchte denigrerende en infame appjes van Grapperhaus
- minister Slob was een “soepjurkje” en een “jankerd”,
- burgemeester Bruls kon “de ziekte krijgen”,
- burgemeester Depla had “geen ruggengraat”
en van De Jonge
- Ollongren was een bak grind in de machine van ieder besluitvormingsproces
- het debat met de Eerste Kamer was ruk
- ze (sommige collega’s) zaten de brandweer (hij bedoelde zichzelf en zijn Ministerie van VWS) alleen maar in de weg
- ooit zullen ze hiervoor in het hiernamaals gestraft worden of misschien wel eerder
- de Eerste Kamer was geriatrische beunhazerij
toont Rutte zich vooral geïrriteerd dát de commissie ze openbaar heeft gemaakt; niet over de inhoud ervan. Hij noemt de diffamerende kwalificaties betekenisloos, spreekt van “afreageren” en roemt de “enorme staat van dienst” van beide oud-bewindslieden, die volgens hem “zeer respectvolle bestuurders” zijn. Tegelijk prijst hij de autonomie en bestuurskwaliteit van de, door zichzelf en zijn collega’s zo scherp bekritiseerde, bewindslieden; een combinatie van uitspraken die lastig met elkaar te rijmen valt.
Ook Grapperhaus bleek Rutte zelf ooit in een appje “autocratisch gedrag” te hebben verweten. Grapperhaus wijt dat nu, precies als de andere appjes, aan emotie in het moment. Het is dezelfde relativering die Rutte tegenover andermans uitspraken hanteert, alleen dan over kritiek op hemzelf. Het lijkt wel of het onderling is afgestemd….
Commissielid Mutluer stelt vragenderwijs dat dit soort berichten veel zegt over hoe serieus tegenspraak over bredere afwegingen van het beleid binnen het kernteam werd genomen. Maar Rutte blijft dat glashard ontkennen.
Rutte vond het heel goed dat er 2 stijlen waren om mensen te vaccineren (liberaal door Rutte versus meer prekerig door De Jonge). Vaccineren is een teergevoelig onderwerp t.a.v. grondrechten maar tegelijk had een hoge vaccinatiegraad sluitingen kunnen voorkomen. De aanpak van De Jonge zou bij Rutte niet gewerkt hebben, spreekt hij 2 keer uit: “als liberaal bepaal ik dat zelf wel”, zegt Rutte. Maar het werkte voor andere doelgroepen. De stijl van De Jonge leidde ook niet tot polarisatie: hij benoemde slechts de feiten (pandemie van de ongevaccineerden), vindt Rutte. En herhaalt zodoende de onwaarheid die De Jonge eerder in zijn verhoor uitsprak.
Ollongren: een patroon dat zich herhaalt
Het scherpste “leugen”-materiaal van de afgelopen weken komt niet van Rutte, maar van Kajsa Ollongren, tijdens de coronacrisis minister van Binnenlandse Zaken en “hoeder van de grondwet”. Onder ede stelt zij dat de afweging van grondrechten “continu” werd gemaakt. Maar in hetzelfde verhoor erkent ze dat er in de beginfase, toen de maatregelen via noodverordeningen liepen, “op papier” geen enkele afweging bestond, “nood breekt wet”, zegt ze dan. Dat zijn twee met elkaar strijdige antwoorden op dezelfde vraag.
Sterker nog: de commissie confronteert haar met een appje uit januari 2021, waarin ze over voorstanders van een avondklok schrijft: “Ze creëren een sfeer alsof je een landverrader bent als je tegen een avondklok bent.” Ollongren zegt zich dat bericht niet meer te herinneren. Ook haar goedkeuring van het coronatoegangsbewijs, tegen uitdrukkelijk advies van haar eigen ambtenaren in vanwege de inbreuk op grondrechten, verdedigt ze nu met een redenering die met haar toenmalige, kritischer opstelling moeilijk te rijmen valt.
Het is niet de eerste keer dat Ollongren’s relaas onder druk afwijkt van de documenten. In 2021 was zij het die, als verkenner tijdens de kabinetsformatie, gefotografeerd werd met de aantekening “positie Omtzigt, functie elders” onder haar arm, het begin van de crisis waarin ook Rutte aanvankelijk ten onrechte ontkende over Omtzigt gesproken te hebben. Twee keer eenzelfde patroon: een stellige ontkenning onder druk, die vervolgens door de eigen papieren wordt tegengesproken.
De pikantste bekentenis: leven tegen leven
Het scherpste moment van het verhoor, en tegelijk het moment dat in de reguliere samenvattingen in de media zoals NOS en NU.nl niet aan bod komt, betreft de vraag hoe de KPI “geen Code Zwart” zich verhield tot de zorg die daardoor structureel werd uitgesteld.
Commissielid Songül Mutluer blijft doorvragen hoe die afweging precies werd gemaakt. Het antwoord van Rutte komt, indirect maar onmiskenbaar, neer op de keuze: liever het leven van één kwetsbare, oudere IC-patiënt nu beschermen dan de behandeling van talloze hart- en kankerpatiënten op tijd laten doorgaan.
Dit is precies het mechanisme waarover IC-arts Armand Girbes zijn beklag deed: Het LCPS claimde ca. 75% van de IC capaciteit voor patiënten die daar heel lang bleven liggen en uiteindelijk bijna allemaal doodgingen. Daardoor kon hij mensen met hartklachten en kanker niet op tijd helpen zodat die dood gingen of blijvende grote schade opliepen.
Op die manier is het mooi ogende uitgangspunt
“Het redden van leven gaat altijd voor”
gecorrumpeerd tot
“Het redden van één leven nu,
gaat vóór het redden van 6 levens in de toekomst”.
RIVM heeft in juli 2022 hard becijferd dat de uitgestelde zorg als gevolg van voorrang voor Corona-patiënten minimaal tot 320.000 verloren gezonde levensjaren (qaly’s) heeft geleid. Er bestaan meerdere schattingen dat diezelfde maatregelen tot hooguit 100.000 geredde gezonde levensjaren heeft geleid; maar Ira Helsloot onderbouwde zelfs dat het niet meer dan ca. 50.000 gezonde levensjaren waren.
Oftewel: 1 gered levensjaar nu, leidt tot ruim 6 verloren levensjaren in de toekomst.
Mutluer laat het daarbij; de vraag wordt niet doorgezet tot de onvermijdelijke vervolgvraag: bij hoeveel uitgestelde zorg, bij hoeveel verloren gezonde levensjaren elders in de zorgketen, slaat die balans dan wél door?
Het is precies de qaly-vraag die het hele proportionaliteitsdebat van deze enquête had moeten dragen, en die ook hier onbeantwoord blijft liggen.
Niet omdat Rutte hem ontwijkt, maar omdat niemand deze cruciale vraag stelt.
De onderdrukte kritische groepen
Interessant is ook hoe Rutte omgaat met de vraag naar ruimte voor kritische geluiden. Hij erkent, deels, dat er met de groep “redelijke” criticasters, hij noemt zelf Maurice de Hond, Barbara Baarsma, Coen Teulings en het Red Team, te weinig het gesprek is gezocht, een punt dat hij eerder al in een interview met De Telegraaf maakte. Van de andere, complotgeoriënteerde stroming distantieert hij zich, begrijpelijk, sowieso volledig.
Diezelfde blinde vlek keert overigens terug bij Lisa Westerveld, die in haar eigen verhoor uitgebreid vertelt over al haar geraadpleegde partijen, maar niet over Herstel.nl, Ira Helsloot of de eigen kritische GroenLinks-filosoof Martijntje Smits die ze had kunnen bellen.
Wat in het verhoor niet aan bod komt, en waar de commissie evenmin naar vraagt, ondanks dat het destijds breed is gemeld, is dat Coen Teulings en Barbara Baarsma kort voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 een telefoontje uit het Catshuis kregen met het dwingende verzoek hun kritische PR-campagne voor Herstel.nl te staken. Trouw berichtte daar destijds over, en ook Marianne Zwagerman deed dat. Gevolg was dat beiden direct uit Herstel.nl stapten.
Dit duidt er op dat het niet eens gaat om een gebrek aan contact met redelijke critici, maar zelfs om actieve druk om hen tot zwijgen te brengen. Dat is een wezenlijk ander verhaal dan het beeld dat Rutte nu schetst.
Derde schoolsluiting: onvermijdelijk, maar nooit getoetst
Ook de derde schoolsluiting van december 2021 verdedigt Rutte als onafwendbaar: de ziekenhuizen zaten door de deltavariant al bijna vol, en van de omikron-variant wist men vooral dat die zeer besmettelijk was. Toen de commissie doorvroeg of alternatieven, zoals een thuiswerkplicht, zijn onderzocht, antwoordde Rutte dat “die er niet waren”, alle maatregelen waren immers al ingezet. Onderwijsminister Slob zei in zijn eigen verhoor echter dat hij deze sluiting niet had gewild omdat hij de urgentie niet voelde, en oud-VO-raadvoorzitter Paul Rosenmöller noemde de sluiting “problematisch”, mede omdat leerlingen zelf weinig risico liepen. Een maatregel onvermijdelijk noemen omdat alternatieven niet zijn onderzocht, is een redenering die opvallend vaak terugkeert in dit verhoor: de aanname wordt bevestigd door te wijzen op het ontbreken van een alternatief, zonder dat alternatief ooit serieus te hebben onderzocht.
Eenzaamheid: “heel erg”, maar geen beleidsfout
Over de eenzaamheid in verpleeghuizen toont Rutte voor het eerst enige empathie, of in elk geval iets wat daar wat op lijkt: hij vindt het “heel erg” dat de afspraak over sterfbedbezoek kennelijk niet overal is doorgekomen. Hij vertelt dat hij dit destijds ook zelf heeft meegemaakt, maar dat het bij hem toen goed liep, een verschil dat hij verder niet duidt. Zijn conclusie blijft vervolgens opvallend beperkt: het is een communicatieprobleem, geen beleidsprobleem.
Toekomst en herstel van vertrouwen in de overheid
Rutte denkt dat het nu lopende diepgravend onderzoek door de PEC belangrijk is om het vertrouwen te herstellen.
Het was beter geweest als er eens per 6 a 8 weken in het Kabinet gereflecteerd zou zijn over de algemene gang van zaken, vindt Rutte nu. Maar het zou aan het beleid niets veranderd hebben, zegt hij er bij.
Hij zou wel proberen meer tijd voor de Kamer proberen te geven om stukken te lezen. Hij realiseerde zich dat pas tijdens de verhoren; destijds realiseerde hij zich dit probleem niet. Dat zou in overleg met de voorzitter van de Kamer of het presidium gedaan moeten worden.
Een kamerbrief sturen en dan pas de persconferentie zou niet werken, omdat die (uitgelekte) kamer-brief dan als communicatiepunt functioneert. En dat werkt niet. Dus die volgorde is niet gelukkig, maar het kan gewoon niet anders.
Hij vindt dat communicatie altijd beter kan, maar de communicatie was echt heel goed en breed gedaan. Hij wijst op de 3 NLP begrippen (auditief, visueel en kinesthetisch) om dat te illustreren: met plaatjes, cijfers en emoties om zo veel mogelijk doelgroepen goed te bereiken. Er was dus heel goed over nagedacht. Alleen had meer accent kunnen liggen op het uitleggen van de dilemma’s; dat zou de acceptatie wellicht vergroten zonder dat het beleid zou veranderen.
Verder zou hij het precies weer zo doen. Punt.
Conclusie: de meest eerlijke getuige, en daarom de meest onthullende
Rutte geeft, misschien wel meer dan wie dan ook in deze enquête, het scherpste inkijkje in het echte mechanisme van het coronabeleid, precies omdat hij niets probeert te verbergen.
Hij benoemt de strategische KPI. Hij benoemt de hiërarchie van grondrechten die daaruit volgde. Hij benoemt zelfs, onbedoeld, de opmerkelijke waarde-houding tussen actuele en toekomstige stervensgevallen, die door zijn beleid werd veroorzaakt.
Wat hij niet doet, nooit deed, en ook nu, jaren later, nog steeds niet doet, is die keuze zelf onderwerpen aan de rekensom die overal elders in de beleidswereld gangbaar is: hoeveel gezonde levensjaren kost een maatregel, en hoeveel levert ze op? Laat staan dat de opportunity costs ooit zijn afgezet tegen de financieel-economische norm die de eigen zorgsector al jaren hanteert: het Zorginstituut accepteert nieuwe behandelingen tot €20.000 à €80.000 per gewonnen qaly, afhankelijk van de ziektelast. Aan die rekensom is de KPI “voorkom Code Zwart” nooit onderworpen. In dat geval zouden de zorgkosten nog een stuk harder groeien dan ze nu al doen….
Daarmee is het verhoor van Rutte de sluitsteen van de hele enquête. Het bevestigt wat Orr & Wolff in 2014 al beschreven: een overheid die, eenmaal gegrepen door de Rule of Rescue, de zichtbare, acute dood van enkelen laat prevaleren boven de onzichtbare, verspreide schade voor velen elders in de gezondheidszorg en de samenleving.
Rutte is daarbij niet de kwade genius die met opzet verderfelijk handelde; en evenmin de figuur die zichtbaar bezweek onder druk. Hij is de bestuurder die het mechanisme volledig doorzag, de strategische KPI vaststelde, die nooit heeft willen evalueren, en dat vandaag, kalm en beheerst, nog steeds niet doet. En daarmee alle vermeende disproportionaliteit van en kritiek op het gevoerde beleid zeer eenvoudig, uitstekend logisch onderbouwd, zonder enige twijfel of rancune, van tafel veegt.
De reguliere media samenvattingen van de verhoren benadrukken vooral zijn pleidooi voor meer reflectiemomenten en betere communicatie over dilemma’s. En smullen van de gossip.
Dat is niet onjuist; maar het is ook precies het soort conclusie waarmee een axioma dat nooit ter discussie stond, uitstekend kan overleven.
Reflecteren op de uitvoering is nuttig. Maar die reflectie is wetenschappelijk-inhoudelijk nauwelijks uitgevoerd. De reflectie in de PEC bleef beperkt tot wat procesmatige onhandigheden en gossip.
Reflecteren op het axioma zelf, dat is precies wat, ondanks de twee officiële thema’s van deze laatste verhoorweken,
- “Afwegingen, dilemma’s en proportionaliteit” en
- “Reflecteren en vooruitkijken: besturen tijdens een pandemie”,
in dit verhoor evenmin is gebeurd.
Niet door de Trojka (uiteraard niet); maar ook niet door de collega ministers die zo kritisch waren, de Tweede Kamer leden noch door de ambtenaren die langs zijn geweest. De Commissieleden lieten dit liggen.
De enigen die (een beginnetje van) kritiek op het centrale axioma hebben geleverd zijn Van der Staaij, De Hond en Romy Quint. Alle andere verhoorden, inclusief de kinderombudsman en de directie van het SCP, verzaakten dit axioma ter discussie te stellen.
En daarmee zal de volgende gezondheidscrisis, geheel volgens de voorspellingen van Orr & Wolff, maar ook van Rutte en De Jonge, exact op dezelfde manier gemanaged worden. De maatschappij zal dan nog verder splijten en polariseren en het vertrouwen in de overheid bij het kritische deel nog verder dalen.
Niets geleerd dus.
Tenzij dit Rule of Rescue axioma alsnog op de discussietafel komt en vervangen wordt door meer utilitaristische principes.
Haarlem, 8 september 2026
Ir. Jan G.M. van der Zanden
Bronnen:
- NOS Nieuws, “‘Derde schoolsluiting was onafwendbaar’ • Rutte geïrriteerd over openbaar maken appjes van collega’s”, liveblog 7 september 2026. https://nos.nl/liveblog/2630007-derde-schoolsluiting-was-onafwendbaar-rutte-geirriteerd-over-openbaar-maken-appjes-van-collega-s
- NOS Nieuws, “Appjes uit coronakabinet-Rutte: stevige taal over collega’s ‘uit frustratie'”, 3 september 2026. https://nos.nl/artikel/2629564-appjes-uit-coronakabinet-rutte-stevige-taal-over-collega-s-uit-frustratie
- NOS Nieuws, “De Jonge ontkent ’tunnelvisie’ binnen kabinet • Rutte komt in laatste verhoorweek voor ‘reflectie'”, liveblog 31 augustus – 3 september 2026 (Schouten, Van der Staaij, Ollongren, Grapperhaus, Putters, De Jonge). https://nos.nl/liveblog/2629037-de-jonge-ontkent-tunnelvisie-binnen-kabinet-rutte-komt-in-laatste-verhoorweek-voor-reflectie
- NOS Nieuws, “Nederland blijft als enige land in Europa in lockdown”, december 2021. https://nos.nl/l/2411380
- Maurice de Hond, “Balans opmaken na verhoren van de Parlementaire Enquête Corona”, 6 september 2026. https://maurice.nl/2026/09/06/parlementaire-enquete-gevoel/
- Maurice de Hond, “Maandag lakmoesproef Enquêtecommissie” (over de omikron-lockdown als enig EU-land). https://www.maurice.nl/2026/06/13/jacco-wallinga-de-modelleur-die-nederland-onnodig-op-slot-zette/
- Zorginstituut Nederland, referentiewaarden kosteneffectiviteit €20.000–€80.000 per QALY, afhankelijk van ziektelast.
- Tweede Kamer der Staten-Generaal, Openbare verhoren / negende verhoorweek (thema “reflecteren en vooruitkijken: besturen tijdens een pandemie”). https://www.tweedekamer.nl/nieuws/kamernieuws/negende-verhoorweek-enquetecommissie-corona
- NOS / Parlement.com, reconstructie “functie elders”-debat en Nacht van Rutte, 1 april 2021. https://nos.nl/l/2481312 en https://www.parlement.com/nacht-van-rutte-2021-geen-actieve-herinnering
- Eigen aantekeningen bij de verhoren van Klaas Dijkhoff, Lisa Westerveld, Fleur Agema, Carola Schouten, Kees van der Staaij, Kajsa Ollongren en Ferd Grapperhaus (2e verhoor), augustus–september 2026.
- Eigen aantekeningen bij het verhoor van Rutte (Transcript verhoor PEC Rutte 2, nog geen compleet transcript).